اهرم شیمیایی چین: قوی‌ترین سلاح اقتصادی جهان

برای دهه‌ها، تسلط چین بر مولکول‌هایی که اقتصادهای مدرن را اداره می‌کنند، یک واقعیت اقتصادی بوده است، نه یک ریسک استراتژیک. اما این تسلط تصادفی شکل نگرفته است. از اولین مایل استخراج تا آخرین حلقه پالایش، چین این تسلط را مهندسی کرده است تا ابزاری برای اعمال فشار خاموش، تحت فشار قرار دادن خطوط تأمین مورد اعتماد یا باز نگه داشتن شیرهای تأمین در بحران‌های جهانی داشته باشد.

چین اکنون حدود ۷۰ درصد از ظرفیت تولید جهانی اسید سیتریک را در اختیار دارد و قیمت صادرات را آنقدر پایین نگه داشته است که حتی ۳۳ درصد عوارض ضد دامپینگ اتحادیه اروپا نتوانسته جلوی ورود سیل محموله‌ها به اروپا را بگیرد. تصمیم شرکت DSM برای تعطیلی کارخانه اسید سیتریک خود بیش از یک دهه پیش، نمونه‌ای از عقب‌نشینی تولیدکنندگان غربی است، در حالی که شرکت‌های چینی با حمایت دولت گسترش یافته‌اند.

این تسلط تنها به اسید سیتریک محدود نمی‌شود؛ ویتامین‌ها، اسیدهای آمینه و پیش‌سازهای شیمیایی حیاتی نیز از همان مدل صنعتی پیروی می‌کنند که چین با سرمایه‌گذاری دولتی و تولید مازاد، جایگزین‌های خارجی را از بازار خارج کرده است. این روند نه تنها بر قیمت‌ها و عرضه جهانی تأثیر گذاشته، بلکه وابستگی صنایع مدرن، از داروسازی و خوراک دام تا تولید صنعتی، به جریان‌های شیمیایی چین را تثبیت کرده است.

هر ظرف حاوی حلال‌های فله‌ای یا هر پیش‌ساز کم‌اهمیت، همان اهرمی را دارد که قفسه‌های جهانی را تغذیه می‌کند و می‌تواند برای آزمایش مرزهای نظم بین‌المللی به کار رود.

چگونه پکن جهان را برای بیرون راندن رقبای شیمیایی دستکاری کرد

تسلط صنعتی چین در مواد شیمیایی فله‌ای و بلوک‌های سازنده مواد شیمیایی روزمره، صرفاً از نیروهای بازار ناشی نشده است. در طول دو دهه گذشته، سیاست پکن بر حمایت از تولید انبوه داخلی و در عین حال پایین نگه داشتن قیمت‌ها متمرکز بوده است، به طوری که رقبای گران‌تر خارجی نمی‌توانستند با آن همگام شوند. گزارش‌های گروه رودیوم و محققانی مانند زونگ‌یوان زوئی لیو نشان می‌دهد که چگونه این چرخه یارانه‌ها، اعتبار آسان و مشوق‌های دولت محلی، موج‌های مکرر ظرفیت اضافی صنعتی را دامن زده است، که در صنایع سنگین از فولاد و آلومینیوم گرفته تا مواد شیمیایی و کودها گسترش یافته است.

مواد شیمیایی و اسید سیتریک در هسته سلطه چین

از اسید سیتریک گرفته تا اسیدهای آمینه مانند L-ترئونین و لیزین، کارخانه‌های چین در مقیاس و قیمتی تولید می‌کنند که تولیدکنندگان غربی را از بازار کالاهای اساسی بیرون رانده است. گزارش بروکسل توضیح می‌دهد که چین اکنون حدود ۷۰ درصد از ظرفیت جهانی اسید سیتریک را در اختیار دارد و قیمت صادرات را آنقدر پایین نگه داشته است که حتی ۳۳ درصد عوارض ضد دامپینگ اتحادیه اروپا نتوانسته جلوی سیل محموله‌ها به اروپا را بگیرد. تصمیم DSM برای تعطیلی کارخانه اسید سیتریک خود بیش از یک دهه پیش، نمونه‌ای از عقب‌نشینی تولیدکنندگان غربی است، در حالی که شرکت‌های چینی تحت حمایت دولت گسترش یافته‌اند.

این برتری صنعتی فراتر از اسیدهای خوراکی است؛ ویتامین‌های عمده مانند C و B1، اسیدهای آمینه حیاتی برای خوراک دام و کودهای رایج مانند اوره و فسفات از همان طرح مقیاس تحت حمایت دولت و عرضه بیش از حد عمدی پیروی می‌کنند. تحلیل‌های اخیر شورای آتلانتیک نشان می‌دهد که تولید بیش از حد استراتژیک به تأمین‌کنندگان چینی اجازه داده تا قیمت‌ها را برای رقبایی که با هزینه‌های بالاتر ورودی، استانداردهای سختگیرانه‌تر زیست‌محیطی یا حمایت‌های سیاسی ضعیف‌تر مواجه بودند، بسیار پایین‌تر از نقطه سر به سر نگه دارند.

تأثیر بر اروپا و ایالات متحده

به گفته گروه‌های صنعتی اروپایی، سهم اروپا از تولید جهانی مواد دارویی فعال تنها در دو دهه از بیش از نصف به حدود ۲۵ درصد کاهش یافته است. همین روند، بخش‌هایی از بازار ویتامین‌ها و مواد شیمیایی کالایی ایالات متحده را نیز تحت تأثیر قرار داده است. ظرفیت تولید اسیدهای کالایی، اسیدهای آمینه با درجه خوراک دام یا ذخایر ویتامین‌های ضروری که زمانی در اروپا و آمریکا بود، اکنون عمدتاً در داخل مرزهای چین قرار دارد و به دلیل فشار قیمت و ظرفیت بیش از حد از سوی سیاست‌ها، تولیدکنندگان خارجی از بازار رانده شده‌اند.

سابقه چین در اعمال فشار اقتصادی

پکن سابقه گسترده‌ای در تبدیل تجارت به اهرم فشار دارد. از آسیا تا اروپا، چین بارها از قدرت اقتصادی خود برای فشار بر کشورهایی که از خطوط قرمز سیاست خارجی آن سرپیچی می‌کنند، استفاده کرده است:

• نصب سامانه دفاع موشکی تاد توسط کره جنوبی در ۲۰۱۶ و اعمال محدودیت‌های صادرات فرهنگی
• درخواست استرالیا برای تحقیقات مستقل در مورد منشأ کووید-۱۹ و مسدود کردن محموله‌های زغال سنگ و گوشت
• خشک شدن تجارت ماهی قزل‌آلا پس از تجلیل از لیو شیائوبو در نروژ
• محدودیت صادرات عناصر خاکی کمیاب به ژاپن در ۲۰۱۰
• محاصره تجاری لیتوانی پس از افتتاح دفتر تایوان با نام «تایوانی»

این مثال‌ها نشان می‌دهند که وقتی پکن یک منافع ملی حیاتی را در خطر می‌بیند، آماده است از روابط اقتصادی به عنوان ابزار مجازات و بازدارندگی استفاده کند.

جریان‌های شیمیایی حیاتی و کنترل چین

با وجود این قدرت، جریان‌های شیمیایی زیربنای دارو، غذا و خوراک دام تا حد زیادی از دسترس اجبار فعال پکن دور مانده‌اند. بلوک‌های سازنده مواد شیمیایی ضروری، حتی در تنش‌های بین‌المللی، همچنان از بنادر چین خارج می‌شوند. این نشان‌دهنده یک محاسبه عمدی است: قطع ناگهانی واردات می‌تواند موج‌های شوک بازار را به دنبال داشته باشد و به موقعیت اقتصادی پکن آسیب برساند.

با این حال، این محدودیت یک انتخاب است و نه یک سپر دائمی. وابستگی جهان به ظرفیت شیمیایی چین می‌تواند در بحران‌های احتمالی، از جمله در تایوان یا دریای چین جنوبی، به اهرم سیاسی تبدیل شود. کنترل‌های صادراتی هدفمند، تعدیل تولید و دستکاری قیمت‌ها همگی موجود هستند، اما تاکنون به طور کامل به کار گرفته نشده‌اند.

زنجیره‌های شیمیایی و جریان مواد مخدر مصنوعی

دسترسی بالادستی چین به مواد شیمیایی، علاوه بر صنایع قانونی، جریان‌های غیرقانونی مواد مخدر را نیز تغذیه می‌کند. پیش‌سازهای صنعتی چین از بنادر خارج می‌شوند و از طریق دلالان به فنتانیل، مت‌آمفتامین، کاپتاگون و مواد مصنوعی جدید تبدیل می‌شوند. این جریان‌ها مسیر واحدی ندارند و قاچاقچیان به سرعت خود را با محدودیت‌ها تطبیق می‌دهند.

مقامات چین به این سیستم اجازه می‌دهند تا فعالیت کند و بین اجرای گزینشی و انکار موجه تعادل برقرار می‌کنند، در حالی که این جریان‌ها باعث تضعیف جوامع و بی‌ثباتی خارج از مرزهای چین می‌شوند.

تاب‌آوری یا اهرم‌سازی زنجیره‌های تأمین جهانی

تسلط چین بر تولید مواد شیمیایی پایه‌های زندگی مدرن را شکل می‌دهد. کنترل با مواد خام آغاز می‌شود، اما مقیاس و دقت ظرفیت پالایش و تبدیل چین است که دامنه استراتژیک آن را تعیین می‌کند.

زنجیره‌های تأمینی که امن به نظر می‌رسند، اغلب به جریان‌های محدود شیمیایی بالادستی وابسته‌اند. پکن با ظرفیت مازاد عمدی، هدف‌گذاری صادراتی و قیمت‌گذاری پایین، جایگزین‌ها را محدود و گران نگه می‌دارد و وابستگی ساختاری ایجاد می‌کند.

چالش ایالات متحده و متحدانش این است که بدون هیچ توهمی به این موضوع بپردازند. امنیت زنجیره تأمین بسیار زودتر از آنچه که اکثر برنامه‌ریزی‌های استراتژیک در نظر می‌گیرند، آغاز می‌شود و در سطح مولکولی، با در دسترس بودن گوگرد، کلر و کاتالیزورها آغاز می‌شود.

نیاز به رویکرد جدید

زیرساخت‌های شیمیایی باید به عنوان بستری برای تاب‌آوری ملی دیده شوند، نه پس‌زمینه‌ای برای فعالیت‌های تجاری. این رویکرد نیازمند:

• سرمایه‌گذاری در استخراج و پالایش
• هماهنگی بیشتر با متحدان
• درک پیچیده منشأ خطرات استراتژیک
• نظارت مداوم بر جریان‌های مولکولی که کشاورزی، بهداشت و دفاع را شکل می‌دهند

ثبات اقتصادهای مدرن به زنجیره‌های تأمین مواد شیمیایی بستگی دارد که تحت فشار همچنان فعال باقی بمانند. در غیر این صورت، اهرم استراتژیک چین همچنان به سمت خارج گسترش خواهد یافت و شرایط دسترسی، قیمت‌گذاری و اختلال را در بخش‌های وابسته تعیین خواهد کرد.

پرسش‌های متداول (FAQ)

۱. آیا چین همیشه از مواد شیمیایی به عنوان اهرم فشار استفاده می‌کند؟
نه. جریان‌های مواد شیمیایی حیاتی تا حد زیادی ادامه دارند، اما ظرفیت اهرم‌سازی موجود است.

۲. وابستگی به چین ریسک فوری است؟
وابستگی ساختاری یک ریسک بالقوه است و در شرایط بحران می‌تواند به اهرم سیاسی تبدیل شود.

۳. چگونه شرکت‌ها می‌توانند ریسک خود را کاهش دهند؟
تنوع تأمین‌کنندگان و بررسی جایگزین‌های داخلی و منطقه‌ای می‌تواند این ریسک را کاهش دهد.